മലയാളത്തിന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട എഴുത്തുകാരനായ വൈക്കം മുഹമ്മദ് ബഷീറിന്റെ (1908-1994) സാഹിത്യജീവിതത്തെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൃതികളിലെ സവിശേഷതകളെയും ആഴത്തിൽ വിശകലനം ചെയ്യുന്ന കെ.സച്ചിദാനന്ദന്റെ വൈക്കം മുഹമ്മദ്‌ ബഷീറും ഇന്ത്യൻ സാഹിത്യവും എന്ന ലേഖനത്തിൽ ഇന്ത്യൻ സാഹിത്യത്തിലെ “ജനാധിപത്യ പാരമ്പര്യ” ത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന കണ്ണിയായാണ് ബഷീറിനെ അടയാളപ്പെടുത്തുന്നത്.
ജനാധിപത്യ പാരമ്പര്യം
വേദങ്ങളിലും നാടോടിക്കഥകളിലും ജാതക കഥകളിലും വേരൂന്നിയ ഇന്ത്യൻ സാഹിത്യത്തിന്റെ ജനാധിപത്യ പാരമ്പര്യത്തിൽ ബഷീർ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു. രാമായണവും മഹാഭാരതവും പോലുള്ള ഇതിഹാസങ്ങളും യോഗേശ്വരനെപ്പോലുള്ള കവികളും ശൂദ്രകനെപ്പോലുള്ള നാടകകൃത്തുക്കളും സാധാരണ ജനങ്ങളുടെ ജീവിതം ഇതിവൃത്തമാക്കിയുള്ള കൃതികളിലൂടെ ഈ പാരമ്പര്യത്തെ കൂടുതൽ സമ്പന്നമാക്കി. തമിഴിലെ സംഘ സാഹിത്യവും ബുദ്ധ-ജൈന സാഹിത്യങ്ങളും ജനങ്ങളുടെ കഷ്ടപ്പാടുകളെയും ദൈനംദിന ജീവിതങ്ങളെയും കുറിച്ച് സംസാരിച്ചു. ഭക്തി-സൂഫി പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ ഈ ജനാധിപത്യ പാരമ്പര്യത്തിന് ശക്തമായ അടിത്തറ നൽകി. സാമൂഹിക ഉച്ചനീചത്വങ്ങളെയും അന്ധവിശ്വാസങ്ങളെയും ചോദ്യം ചെയ്തു. പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തിലും ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിലുമുണ്ടായ കോളനി വിരുദ്ധ സാഹിത്യവും നോവൽ, ചെറുകഥ തുടങ്ങിയ പുതിയ ഗദ്യരൂപങ്ങളും ഈ ഭക്തി-സൂഫി പ്രസ്ഥാനങ്ങളിൽ നിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ടു.

ബഷീറിന്റെ വ്യക്തിത്വവും ശൈലിയും

ബഷീർ, ലോകത്തെ അതിന്റെ അപൂർണ്ണതകളോടെ സ്നേഹിച്ച അപൂർവ കലാകാരന്മാരിൽ ഒരാളായിരുന്നു. തിന്മയെ സൃഷ്ടിയുടെ ഒരു സ്വാഭാവിക ഭാഗമായി കണ്ട അദ്ദേഹം, സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് ഒറ്റപ്പെട്ടവരെയും സാധാരണക്കാരായി കണക്കാക്കുന്ന കോമാളികൾ, മണ്ടന്മാർ, വഞ്ചകർ, വില്ലന്മാർ എന്നിവരെയെല്ലാം സ്നേഹിക്കാവുന്ന മനുഷ്യരാക്കി മാറ്റി. “ഞാൻ എല്ലാ ജാതിയിലുള്ള സ്ത്രീകളുടെയും പാൽ കുടിച്ചിട്ടുണ്ട്,” എന്നും “എല്ലാ ജാതിയിലുള്ള സ്ത്രീകളുമായി ഞാൻ പ്രണയത്തിലായിട്ടുണ്ട്” എന്നും ബഷീർ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ഈ അനുഭവങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തെ പഠിപ്പിച്ചത് മനുഷ്യശരീരം ജാതി-മത ഭേദമന്യേ ഒരുപോലെയാണെന്നാണ്. ശ്രീനാരായണ ഗുരുവിന്റെ “ഒരു ജാതി ഒരു മതം ഒരു ദൈവം മനുഷ്യന്” എന്ന തത്ത്വത്തോട് ഇത് ചേർന്നുനിൽക്കുന്നു.
മലയാള അക്ഷരമാലയെക്കുറിച്ച് തനിക്ക് ഉറപ്പില്ലെന്ന് ബഷീർ പറയാറുണ്ടായിരുന്നു. ഈ “അപര്യാപ്തത” അദ്ദേഹത്തെ മലയാളികളുടെ ദൈനംദിന ജീവിതത്തോട് ഏറ്റവും അടുത്ത് നിൽക്കുന്ന ഒരു ഭാഷാ ശൈലി കണ്ടെത്താൻ പ്രേരിപ്പിച്ചു. തെരുവുകളിൽ നിന്നും മലബാർ വീടുകളിലെ അകത്തളങ്ങളിൽ നിന്നും കടമെടുത്ത സാധാരണ വാക്കുകൾ ബഷീറിന്റെ ആഖ്യാനങ്ങളിൽ പുതിയ ഊർജ്ജവും കലാപരമായ ഭംഗിയും നേടി. “ഞാൻ കഥയാണ്; ഞാൻ എഴുതുന്നത് ഭാഷയാണ്,” എന്നും “ഞാനൊരു കലാകാരനാണ്,” അല്ലെങ്കിൽ കൂടുതൽ ദാർശനികമായി “ഞാൻ പൂവാണ്, ഞാൻ തോട്ടവുമാണ്” എന്നും അദ്ദേഹം പറയുമായിരുന്നു. ബഷീറിന്റെ ലാളിത്യം നിറഞ്ഞ ശൈലിക്ക് പിന്നിൽ സമകാലിക സാഹിത്യത്തിൽ ഭാഷയുടെ ഉപയോഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആഴത്തിലുള്ള ഒരു കാഴ്ചപ്പാടുണ്ടായിരുന്നു.

ആത്മകഥാപരമായ രചനകൾ

ബഷീറിന്റെ മിക്ക കൃതികളിലും ഒരു ആത്മകഥാപരമായ അംശം കാണാം. അദ്ദേഹത്തിന്റെ “ഓർമ്മയുടെ അറകൾ” എന്ന ആത്മകഥ ഇതിന് ഉദാഹരണമാണ്. “അനുരാഗത്തിന്റെ ദിനങ്ങൾ” ഒരു ഹിന്ദു പെൺകുട്ടിയുമായുള്ള പ്രണയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള തന്റെ ഡയറിക്കുറിപ്പുകളിൽ നിന്നാണ് ബഷീർ രചിച്ചത്. “ബാല്യകാലസഖി” യഥാർത്ഥ ജീവിതത്തിലെ ഒരു ബാല്യകാല സൗഹൃദത്തിൽ നിന്നും, “പാത്തുമ്മായുടെ ആട്” വീട്ടിലെയും ചുറ്റുമുള്ള ആളുകളിൽ നിന്നും സംഭവങ്ങളിൽ നിന്നും, “മതിലുകൾ” ജയിൽ അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്നും രൂപംകൊണ്ടതാണ്.

പ്രധാന കൃതികളും പ്രമേയങ്ങളും

ബഷീറിന്റെ നോവലുകളായ “ബാല്യകാലസഖി” (1944), “എന്റെ ഉപ്പൂപ്പാക്കൊരാനേണ്ടാർന്നു” (1951), “പാത്തുമ്മായുടെ ആട്” (1959) എന്നിവ കേരളത്തിലെ, പ്രത്യേകിച്ച് മലബാറിലെ മുസ്ലീം ജീവിതത്തിന്റെ വർണ്ണാഭമായതും ആധികാരികവുമായ ചിത്രീകരണത്തിന് പേരുകേട്ടവയാണ്.
ബാല്യകാലസഖി: മജീദിന്റെയും സുഹ്റയുടെയും തീവ്രവും ദുരന്തപൂർണ്ണവുമായ പ്രണയകഥയാണിത്. ദാരിദ്ര്യം പ്രണയത്തിന് തടസ്സമാകുന്നതും, വിരഹവും ദുരന്തവും പ്രണയത്തെ ആത്മീയ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നതും ഇതിൽ കാണാം. “ജീവിതപുസ്തകത്തിൽ നിന്ന് കീറിയെടുത്ത ഒരു രക്തം പുരണ്ട താൾ” എന്നാണ് എം.പി. പോൾ ഈ നോവലിനെ വിശേഷിപ്പിച്ചത്.
എന്റെ ഉപ്പൂപ്പാക്കൊരാനേണ്ടാർന്നു: അന്ധവിശ്വാസങ്ങളിൽ ആഴ്ന്നിരിക്കുന്ന ഒരു കുടുംബത്തിന്റെ കഥയാണിത്. നായകനായ നിസാർ അഹമ്മദ്, വിദ്യാസമ്പന്നനായ ഒരാളാണ്. കുഞ്ഞുപാത്തുമ്മയുടെ അമ്മയായ കുഞ്ഞുതാച്ചുമ്മ, ഭൂതകാല പ്രതാപത്തിൽ അഭിരമിക്കുകയും അന്ധവിശ്വാസങ്ങളെ പിന്തുടരുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു കഥാപാത്രമാണ്. എന്നാൽ മകൾ കുഞ്ഞുപാത്തുമ്മ വിദ്യാഭ്യാസം നേടുകയും പുരോഗമനപരമായ കാഴ്ചപ്പാടുകൾ സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പഴയ ലോകവും പുതിയ ലോകവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷത്തെ നോവൽ ചിത്രീകരിക്കുന്നു. “ജനലുകൾ തുറക്കൂ; വെളിച്ചവും കാറ്റും അകത്തേക്ക് വരട്ടെ” എന്ന നിസാറിന്റെ വാക്കുകൾ ഈ നോവലിന്റെ സന്ദേശം സംഗ്രഹിക്കുന്നു.
പാത്തുമ്മായുടെ ആട്: പൂർണ്ണമായും ആത്മകഥാപരമായ ഈ നോവൽ, ബഷീറിന്റെ അലഞ്ഞുതിരിയലിനുശേഷം തലയോലപ്പറമ്പിൽ താമസമാക്കിയതിന് ശേഷമുള്ള ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചാണ്. ചുറ്റുമുള്ള ആളുകളുടെയും മൃഗങ്ങളുടെയും ആവശ്യങ്ങൾക്കിടയിൽ സമാധാനവും നിശ്ശബ്ദതയും കണ്ടെത്താൻ ശ്രമിക്കുന്ന ബഷീറിന്റെ കഥയാണിത്. മാനസികാസ്വാസ്ഥ്യത്തിന് ചികിത്സയിലിരിക്കെയാണ് ഇത് എഴുതിയത്. സാധാരണ കാര്യങ്ങൾ ലാളിത്യത്തോടെയും നർമ്മത്തോടെയും അവതരിപ്പിക്കുന്ന ഈ നോവൽ, സ്നേഹമില്ലായ്മയും ചൂഷണവും നിറഞ്ഞ മനുഷ്യന്റെ ദുരന്ത-കോമിക് അവസ്ഥയെ സത്യസന്ധമായി രേഖപ്പെടുത്തുന്നു.
ബഷീറിന്റെ ദർശനം
ബഷീർ ഒരു മനുഷ്യസ്‌നേഹി ആയിരുന്നെങ്കിലും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാട് മനുഷ്യനെ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിച്ചുള്ളതായിരുന്നില്ല. “ഭൂമിയുടെ അവകാശികൾ” എന്ന കഥ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാരിസ്ഥിതിക കാഴ്ചപ്പാടിന് തെളിവാണ്. ഈ കഥയിൽ, മനുഷ്യർ മാത്രമല്ല, പക്ഷികളും മൃഗങ്ങളും പ്രാണികളും ഉൾപ്പെടെ എല്ലാ ജീവജാലങ്ങൾക്കും ഭൂമിയിലെ വിഭവങ്ങൾക്ക് അവകാശമുണ്ടെന്ന് അദ്ദേഹം വാദിക്കുന്നു.
ബഷീറിന്റെ നർമ്മം ജീവിതത്തിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. “ഒറ്റക്കണ്ണൻ പോക്കർ”, “എട്ടുകാലി മമ്മൂഞ്ഞ്”, “വിശ്വവിഖ്യാതമായ മൂക്ക്” തുടങ്ങിയ കഥകളിലെ കഥാപാത്രങ്ങളുടെ ചിത്രീകരണം ഇതിന് ഉദാഹരണമാണ്. കള്ളന്മാരെയും ചൂതാട്ടക്കാരെയും സ്വവർഗ്ഗാനുരാഗികളെയും വേശ്യകളെയും ഉൾപ്പെടെ ആരെയും വെറുക്കാത്ത ഒരു മനസ്സായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റേത്. പ്രതികൂല സാഹചര്യങ്ങളുടെ ഇരകളായാണ് അദ്ദേഹം അവരെ കണ്ടത്.
“മതിലുകൾ” പോലുള്ള ജയിൽ അനുഭവങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള കഥകളിലും ബഷീറിന്റെ തനതായ ശൈലി കാണാം. സ്വാതന്ത്ര്യം, സ്നേഹം, മനുഷ്യബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ആഴത്തിലുള്ള ചിന്തകൾ ഈ കഥകളിലുണ്ട്. “ശബ്ദങ്ങൾ” എന്ന നോവല്ല, യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരത, മനുഷ്യന്റെ ഏകാന്തത, മതപരമായ വിശ്വാസങ്ങൾ, ലൈംഗികത തുടങ്ങിയ പ്രമേയങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു. സൂഫി ചിന്തകൾ ബഷീറിനെ ആഴത്തിൽ സ്വാധീനിച്ചിട്ടുണ്ട്. “അനൽ ഹഖ്” എന്ന കഥ മൻസൂർ അൽ-ഹല്ലാജ് എന്ന സൂഫി സന്യാസിയെക്കുറിച്ചാണ്.

ഭാഷയുടെ പ്രയോക്താവ്

ബഷീർ മലയാള സാഹിത്യത്തിന് നിരവധി പുതിയ പ്രയോഗങ്ങൾ സംഭാവന ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. “ഗുത്തിനി ഹാലിട്ട ലിത്താപ്പോ”, “കുക്രുമ ധർമ്മ”, “സെൽഫിചി”, “സിങ്കിടിമുങ്ങൻ” എന്നിവ ഇതിൽ ചിലതാണ്. ഏകദേശം അരനൂറ്റാണ്ടോളം നീണ്ട സാഹിത്യ ജീവിതത്തിൽ അദ്ദേഹം മുപ്പതോളം പുസ്തകങ്ങൾ മാത്രമാണ് പ്രസിദ്ധീകരിച്ചതെങ്കിലും, ഓരോ കൃതിയും ലോകോത്തര നിലവാരമുള്ളതായിരുന്നു. അദ്ദേഹം തന്റേതായ ഒരു ഭാഷാശൈലി രൂപപ്പെടുത്തുകയും, ഓരോ വാക്യവും മിഴിവോടെ തിളങ്ങുന്നത് വരെ എഡിറ്റ് ചെയ്യുകയും ചെയ്തു.
ബഷീർ ആധുനികതയുടെ വക്താവായിരുന്നു, ഒരുപക്ഷേ താനൊരു ആധുനികനാണെന്ന് അദ്ദേഹത്തിനറിയില്ലായിരുന്നു. തന്റെ ജീവിതാനുഭവങ്ങളെ തനതായ ശൈലിയിൽ അവതരിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം പുതിയ വഴികൾ തുറന്നു. കാഫ്കയുടെ “ഹംഗർ ആർട്ടിസ്റ്റ്” എന്ന കൃതിയുമായി ബഷീറിന്റെ “ജന്മദിനം” താരതമ്യം ചെയ്യപ്പെടുകയും, ജിമെനെസിന്റെ “പ്ലാറ്റെറോ ആൻഡ് ഐ” എന്ന കൃതിയുമായി “പാത്തുമ്മായുടെ ആട്” താരതമ്യം ചെയ്യപ്പെടുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സാർവലൗകികതയും ആധുനികതയും വിളിച്ചോതുന്നു.
“പിക്ക്-പോക്കറ്റായ ഒരാൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബിൽ അടച്ചുനൽകിയ ഒരു സംഭവം” ബഷീറിന് മനുഷ്യന്റെ അടിസ്ഥാനപരമായ നന്മയിലുള്ള അചഞ്ചലമായ വിശ്വാസത്തിന് ഉറവിടമായി വർത്തിച്ചു. ജയിലിൽ റോസാപ്പൂക്കൾ പരിപാലിച്ച അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രവൃത്തി, ഇരുണ്ട വിധിയിൽ കുടുങ്ങിയവർക്ക് സുഗന്ധം നൽകുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ സാഹിത്യത്തെ പ്രതീകപ്പെടുത്തുന്നു. വൈക്കം മുഹമ്മദ് ബഷീർ എന്ന വ്യക്തിയും എഴുത്തുകാരനും വേർപെടുത്താനാവാത്തവിധം ഒന്നായിരുന്നു. മലയാള സാഹിത്യത്തിലും ഇന്ത്യൻ സാഹിത്യത്തിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വാധീനം നിസ്തുലമാണ്.

-ഉവൈസ് ബാലുശ്ശേരി